Rataje, Żegrze, Chartowo i Pomet to nie tylko budynki, chodniki, place zabaw, parkingi i osiedlowa zieleń. To także przestrzeń życia wielu gatunków ptaków, które od lat korzystają z wysokiej zabudowy, stropodachów, szczelin elewacyjnych, balkonów, drzew, krzewów, trawników oraz pobliskich terenów rekreacyjnych.
Dlatego troska o ptaki i inne dzikie zwierzęta jest ważnym elementem odpowiedzialnego utrzymywania osiedli. Zarząd Spółdzielni od lat podejmuje decyzje i działania, które pozwalają łączyć modernizację budynków, pielęgnację zieleni, bezpieczeństwo mieszkańców i ochronę lokalnej przyrody. Dotyczy to zarówno prac termomodernizacyjnych, jak i sposobu koszenia trawników, zakładania łąk kwietnych czy zachowania miejsc, które dają ptakom schronienie i pożywienie.
Na naszych osiedlach szczególnie widoczne są gatunki dobrze przystosowane do życia blisko człowieka: jerzyki, wróble, kawki, pustułki, szpaki, sikory, kosy, sroki, grzywacze czy kopciuszki. Część z nich wybiera budynki jako miejsca lęgowe, inne są silniej związane z zielenią osiedlową. Razem tworzą ważną część miejskiego ekosystemu – często obecną tuż obok nas, choć nie zawsze zauważaną na co dzień.
Aktualne dane Monitoringu Pospolitych Ptaków Miast pokazują, że duże polskie miasta nie są przyrodniczą pustką. Przeciwnie – stanowią środowisko życia zarówno dla gatunków związanych z zabudową, jak i tych, które korzystają przede wszystkim z drzew, krzewów, trawników, parków oraz osiedlowych skwerów. Monitoring wskazuje również, że niektóre dobrze znane ptaki miejskie, w tym wróbel i mazurek, notują spadki liczebności. To dodatkowo podkreśla znaczenie odpowiedzialnego utrzymywania budynków i terenów zielonych.
Ptaki, które wybrały budynki
Wiele miejskich ptaków korzysta z miejsc, które dla człowieka są po prostu elementem konstrukcji budynku: szczelin, otworów, wnęk, stropodachów, przestrzeni przy rurach spustowych, framug okiennych czy zakamarków balkonowych. Dla ptaków mogą to być bezpieczne miejsca rozrodu, schronienia i powrotu w kolejnych sezonach.
Dotyczy to przede wszystkim jerzyków i wróbli, ale także kawek, szpaków, oknówek, pustułek czy gołębi miejskich. Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Ptaków wskazuje, że część gatunków, które dawniej wykorzystywały dziuple lub naturalne szczeliny, przystosowała się do krajobrazu zmienionego przez człowieka i dziś często zakłada gniazda właśnie w budynkach.
Z tego powodu prace remontowe i termomodernizacyjne prowadzone na budynkach wymagają szczególnej ostrożności. Spółdzielnia, planując takie inwestycje, korzysta z opinii ornitologicznych, uwzględnia decyzje Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska w Poznaniu, dostosowuje harmonogram robót do okresu lęgowego ptaków i prowadzi działania kompensacyjne. Ochrona przyrody nie jest więc dodatkiem do inwestycji, ale jednym z elementów jej odpowiedzialnego przygotowania.
Jerzyki – symbol lata nad osiedlami
Jednym z najbardziej charakterystycznych ptaków ratajskich osiedli jest jerzyk. To gatunek objęty ścisłą ochroną, silnie związany z wysoką zabudową miejską. Na terenie naszych osiedli szczególne znaczenie mają dla niego wysokie budynki, m.in. na osiedlach Polan i Stare Żegrze, gdzie od lat obserwuje się jego obecność.
Jerzyki większość życia spędzają w powietrzu. W locie zdobywają pokarm, piją wodę, a nawet odpoczywają. Budynki są im potrzebne przede wszystkim jako miejsca lęgowe. Wykorzystują szczeliny, otwory i przestrzenie stropodachowe, do których potrafią wracać przez kolejne sezony. Dla mieszkańców są często jednym z najbardziej rozpoznawalnych znaków lata – ich szybki lot i charakterystyczne głosy tworzą krajobraz osiedli.
Właśnie dlatego Spółdzielnia przy pracach dociepleniowych stosuje rozwiązania, które mają zachować lub odtworzyć miejsca lęgowe. W ramach kompensacji wykonywane są m.in. otwory prowadzące do przestrzeni stropodachowej, montowane są rury wlotowe oraz specjalistyczne budki lęgowe. Takie działania pozwalają prowadzić modernizację budynków z poszanowaniem gatunków, które od lat korzystają z tej samej przestrzeni co mieszkańcy.
Pustułki, kawki i wróble
Wysoka zabudowa jest ważna nie tylko dla jerzyków. W Poznaniu dobre warunki na blokach znalazły również pustułki – ptaki drapieżne z rodziny sokołowatych . Osiedlały się one m.in. w budkach lęgowych na wysokich blokach na osiedlu głównie na Orła Białego i Starym Żegrzu.
Kawki także dobrze odnalazły się w przestrzeni miejskiej. Korzystają z budek lęgowych i stropodachów, ale widujemy je również na trawnikach, dachach, drzewach i przy ciągach pieszych.
Z kolei wróble, choć przez lata uznawane za ptaki bardzo pospolite, coraz częściej wymagają naszej uwagi. Ich obecność zależy nie tylko od dostępności szczelin w budynkach, ale również od krzewów, żywopłotów, trawników i fragmentów zieleni, w których mogą znaleźć schronienie i pożywienie. Dlatego dla wróbli znaczenie ma zarówno odpowiedzialna termomodernizacja, jak i sposób utrzymywania osiedlowych terenów zielonych.
To pokazuje, że osiedle jest dla ptaków systemem naczyń połączonych. Sam budynek nie wystarczy, jeśli wokół zabraknie zieleni. Sama zieleń również nie zastąpi miejsc lęgowych, jeśli gatunek od lat korzystał ze szczelin lub stropodachu.
Zieleń osiedlowa jako bezpieczne zaplecze
Drzewa, krzewy i trawniki pełnią znacznie większą rolę niż tylko estetyczną. To miejsca odpoczynku, żerowania, ukrycia przed drapieżnikami i zakładania gniazd. Właśnie tam spotykamy wiele gatunków, które nie są tak mocno związane z elewacjami i stropodachami, ale bez osiedlowej zieleni nie mogłyby funkcjonować w mieście.
Dla sikor, kosów, grzywaczy, sierpówek, srok, wron siwych, kapturek, piegży, zięb czy dzwońców znaczenie mają zarówno wysokie drzewa, jak i niższe piętra roślinności. Gęstsze krzewy, trawnik czy pas zieleni między budynkami może być dla nich realnym schronieniem. Dlatego pielęgnacja zieleni powinna łączyć bezpieczeństwo mieszkańców, estetykę przestrzeni i potrzeby lokalnej przyrody.
Takie podejście Spółdzielnia stosuje przy koszeniu trawników. Niektóre przestrzenie koszone są rzadziej, a dodatkowo na naszych osiedlach można znaleźć łąki kwietne oraz obszary pełniące funkcję bardziej naturalnych łąk i skwerów zieleni. Ponadto sam harmonogram prac jest dostosowywany do warunków przyrodniczych i pogodowych, a w czasie suchego i upalnego lata koszenie może być wstrzymywane. W praktyce oznacza to, że między kolejnymi zabiegami roślinność ma czas na kwitnienie i wysiew nasion, co sprzyja obecności owadów, a pośrednio także ptaków, które korzystają z takiego zaplecza pokarmowego. Dla mieszkańców to często drobny element krajobrazu. Dla owadów i ptaków – część lokalnego łańcucha życia. Rośliny przyciągają zapylacze i inne bezkręgowce, a te stanowią ważny pokarm dla wielu ptaków, zwłaszcza w okresie karmienia młodych.
Termomodernizacja z poszanowaniem przyrody
Termomodernizacja zasobów mieszkaniowych jest ważna dla mieszkańców i dla środowiska. Ogranicza straty ciepła, poprawia komfort użytkowania budynków i wpisuje się w działania związane z efektywnością energetyczną. Jednocześnie wymaga odpowiedzialnego podejścia tam, gdzie budynki są wykorzystywane przez ptaki lub nietoperze.
Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska podkreśla, że przed rozpoczęciem prac należy ustalić, czy budynek jest miejscem występowania chronionych gatunków, zaplanować bezpieczny termin robót, a w razie potrzeby uzyskać odpowiednie zezwolenia. Ważne jest także poinformowanie wykonawców o warunkach prowadzenia prac i zapewnienie nadzoru przyrodniczego.
Spółdzielnia prowadzi w tym zakresie działania kompensacyjne, które mogą obejmować wykonywanie otworów prowadzących do przestrzeni stropodachowej, montaż rur wlotowych, instalowanie specjalistycznych budek lęgowych oraz wkomponowanie ich w elewację zgodnie z zaleceniami ornitologa. Takie rozwiązania pozwalają zachować lub odtworzyć miejsca, które po remoncie nadal mogą być wykorzystywane przez ptaki.
W poprzednich latach montowaliśmy m.in. tunele w otworach stropodachowych, budki lęgowe dla jerzyków, wróbli, kawek, pustułek i sikor oraz schrony dla nietoperzy. Działania te były prowadzone pod nadzorem ornitologów i na podstawie decyzji Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska w Poznaniu.
Ochrona w czasie lęgów
Szczególnej ostrożności wymaga okres lęgowy. W tym czasie ptaki zakładają gniazda, składają jaja i karmią młode. Prace prowadzone w niewłaściwym momencie mogłyby doprowadzić do zniszczenia lęgów, zablokowania dostępu do gniazd albo płoszenia ptaków. GDOŚ wskazuje, że gatunki związane z budynkami mają różne terminy lęgów, dlatego harmonogram robót powinien być dostosowany do faktycznej sytuacji stwierdzonej przez specjalistę, a nie wyłącznie do kalendarza prac budowlanych.
W przypadku budynków, w których potwierdzono obecność ptaków, część prac może być prowadzona dopiero po zakończeniu lęgów. Wcześniejsze działania są możliwe tylko wtedy, gdy ornitolog potwierdzi, że ptaki opuściły już miejsca gniazdowania lub że dane fragmenty budynku nie są przez nie wykorzystywane. W ubiegłym roku kompensacja siedlisk była realizowana m.in. przy pracach dociepleniowych na budynkach os. Polan 32–34 oraz os. Stare Żegrze 106–108. Prace prowadzono z uwzględnieniem ograniczeń wynikających z okresu lęgowego, a wszystkie etapy prac były objęte nadzorem przyrodniczym. W Spółdzielni od kilku lat praktykuje się docieplenie tych fragmentów elewacji, gdzie stwierdzono lęgi jerzyków, dopiero po 1 września czyli po opuszczeniu siedlisk przez ptaki. Na budynku na os. Stare Żegrze 29–32, termomodernizowanym w 2021 roku, zaobserwowano jerzyki licznie korzystające z miejsc lęgowych w stropodachu. To potwierdza, że działania Spółdzielni w przedmiocie ochrony liczebności tego gatunku są skuteczne.
Tak samo odpowiedzialnego podejścia wymagają np. wycinka oraz cięcia pielęgnacyjne drzew i krzewów. Spółdzielnia prowadzi je w ramach obowiązujących przepisów, z uwzględnieniem ochrony gatunkowej ptaków, ich gniazd, siedlisk i miejsc rozrodu. Przed przystąpieniem do prac należy ocenić, czy dane drzewo lub krzew nie są wykorzystywane przez ptaki albo inne chronione zwierzęta. Ma to szczególne znaczenie w okresie od 1 marca do 15 października, który powszechnie przyjmuje się jako okres lęgowy większości ptaków, choć zakazy dotyczące niszczenia gniazd i siedlisk gatunków chronionych obowiązują przez cały rok. Dlatego w razie stwierdzenia gniazd lub miejsc rozrodu prace muszą zostać wstrzymane, przesunięte albo przeprowadzone wyłącznie w sposób zgodny z wymaganiami ochrony przyrody.
Doświadczenie i współpraca
Ochrona ptaków na naszych osiedlach nie jest nowym tematem. Warto przypomnieć wcześniejsze doświadczenia Spółdzielni we współpracy z PTOP „Salamandra”. Organizacja opisywała działania prowadzone wspólnie ze Spółdzielnią już w 2006 roku, kiedy zabezpieczano budynki przeznaczone do ocieplenia, aby zapobiec zagnieżdżeniu się ptaków w miejscach, które mogłyby zostać zamknięte podczas remontu.
To ważny kontekst pokazujący, że temat ochrony ptaków przy termomodernizacji jest obecny na naszych osiedlach od wielu lat. Z czasem zmieniają się technologie, zakres inwestycji i standardy prowadzenia prac, ale zasada pozostaje ta sama: modernizacja budynków powinna iść w parze z poszanowaniem przyrody.
Co może zrobić mieszkaniec?
Ochrona ptaków nie zależy wyłącznie od dużych inwestycji. Znaczenie mają także codzienne zachowania mieszkańców. Warto zwracać uwagę na miejsca, w których ptaki mogą gniazdować, nie niszczyć gniazd, nie zamykać samodzielnie otworów wykorzystywanych przez ptaki i zgłaszać sytuacje, które mogą zagrażać zwierzętom.
W okresie lęgowym szczególnie ważna jest ostrożność przy pracach prowadzonych na balkonach, przy remontach, montażu siatek, czyszczeniu zakamarków czy przycinaniu zieleni. Jeśli w danym miejscu znajduje się gniazdo albo ptaki regularnie wlatują w szczelinę budynku, warto poinformować Kierownictwo Osiedla, aby sprawa mogła zostać oceniona we właściwy sposób.
Pomocą dla ptaków jest również odpowiedzialne korzystanie z osiedlowej przestrzeni: niedokarmianie ich przypadkowymi resztkami, a zwłaszcza pieczywem, niewyrzucanie jedzenia pod blokami, dbanie o czystość wokół altan śmietnikowych i zamykanie śmietników oraz szanowanie terenów zielonych. Dobra intencja nie zawsze oznacza dobre działania – dlatego w przypadku dzikich zwierząt najważniejsze są spokój, ostrożność i właściwa reakcja.
Wspólna przestrzeń ludzi i przyrody
Ptaki są naturalną częścią naszych osiedli. Towarzyszą mieszkańcom przez cały rok: wiosną podczas lęgów, latem wśród zieleni i nad dachami budynków, jesienią podczas migracji, a zimą w parkach, na drzewach i przy osiedlowych skwerach. Ich obecność przypomina, że miasto nie jest przestrzenią wyłącznie ludzką.
Ochrona ptasich siedlisk nie jest przeszkodą w prowadzeniu inwestycji czy dbaniu o bezpieczne i czyste osiedla. Jest elementem odpowiedzialnego zarządzania zasobami i troski o lokalny ekosystem. Termomodernizacje, remonty, pielęgnacja zieleni, koszenie trawników i codzienne działania mieszkańców mogą i powinny iść w parze z poszanowaniem przyrody.
Współdzielimy przestrzeń nie tylko z ludźmi, ale również z dzikimi zwierzętami, które w zurbanizowanym środowisku szczególnie potrzebują naszej uwagi. Wspólnie tworzymy osiedla, w których bezpiecznie mogą żyć nie tylko mieszkańcy, ale także skrzydlaci współlokatorzy naszych budynków i zielonych przestrzeni.
Na fotografii uchwycony został kwiczoł na os. Piastowskim